Hoopvolle trans cinema

door Hanna

Meestal loop ik niet warm voor films over trans personen. Zelfs als ze niet openlijk transfoob zijn, vliegen ze vaak alsnog uit de bocht doordat ze een exotisch spektakel van transseksualiteit maken en het trans personage als de Ander neerzetten. Daar zit je dan als eenzame trans vrouw in een bioscoopzaal vol cis mensen voor wie er geen vuiltje aan de lucht is. Zelfs het feit dat cis acteurs en actrices gecast worden als trans vrouwen en mannen zien veel cis mensen nog altijd niet als een probleem. Zo zagen we kort geleden nog Elle Fanning als een trans jongen in Three Generations en het lijkt erop dat we Matt Bomer binnenkort als trans vrouw zullen zien in de film Anything.

De Amerikaanse trans actrice Jen Richards heeft goed verwoord wat er mis is met het casten van cis acteurs in trans rollen. Één van haar belangrijkste bezwaren is dat het casten van mannen in trans vrouwenrollen de boodschap uitzendt dat trans vrouwen eigenlijk mannen zijn. Ze schrijft ook dat ze zelf van castingbureaus verschillende keren te horen kreeg dat ze er niet “trans” genoeg uitzag voor een trans rol, met andere woorden: niet mannelijk genoeg om een trans vrouw te kunnen spelen zoals Hollywood ze graag ziet. Ze beargumenteert overtuigend dat deze castingpraktijk bijdraagt aan het voortbestaan van transfobie en geweld tegen trans vrouwen.

Gelukkig zijn er uitzonderingen, zoals Tangerine, een film van een paar jaar geleden over twee trans prostituees in Hollywood, gespeeld door Mya Taylor en Kitana Kiki Rodriguez. Bovendien zijn trans acteurs en filmmakers onmiskenbaar bezig met een opmars. We zien ze voorlopig vooral in series als Sense8 (Jamie Clayton) en Orange Is The New Black (Laverne Cox), maar het lijkt een kwestie van tijd tot we trans actrices en acteurs regelmatig in grote filmrollen zullen zien. Een stap in de goeie richting is alvast Una Mujer Fantastica, een film van de Chileense regisseur Sebastián Lelio met trans actrice Daniela Vega in de hoofdrol.

Lelio was van meet af aan van plan om een trans vrouw voor de rol van Marina Vidal te vragen. In een interview vergeleek hij de praktijk om trans vrouwen door mannen te laten spelen met de traditie van blackface in de vroege Amerikaanse cinema, waarbij zwarte rollen gespeeld werden door zwart geschminkte witte mensen. Lelio wist ook vrij snel dat hij de actrice en zangeres Daniela Vega voor de rol wilde. Tijdens de zoektocht naar een geschikte trans actrice noemden verschillende kandidates haar als inspiratie, ook al was ze als actrice nog tamelijk onervaren. Ik kan me ook moeilijk voorstellen dat Lelio een betere keuze had kunnen maken.

Vega speelt de jonge trans vrouw Marina Vidal, een serveerster die ook nog zingt in een nachtclub. Ze heeft een relatie met de twintig jaar oudere Orlando, bij wie ze zojuist is ingetrokken. ’s Nachts nadat ze uit eten zijn geweest wordt Orlando onwel en valt, terwijl hij op Marina wacht, van een trap, waardoor hij ook nog verwondingen oploopt. Marina brengt hem met spoed naar het ziekenhuis, waar hij komt te overlijden. Ze krijgt echter niet de gelegenheid om te rouwen. Het feit dat ze trans is, maakt de verwondingen van haar geliefde automatisch verdacht. Ondertussen heeft ze niet alleen gedoe met de politie, maar haar transfobe schoonfamilie, die ze voor het eerst ontmoet, behandelt haar als voetveeg. Ze moet de auto inleveren, wordt uit Orlando’s appartement gezet en mag niet bij de wake en de uitvaart aanwezig zijn. De film laat Marina’s gevecht zien om in deze omstandigheden overeind te blijven en haar waardigheid te behouden. En om afscheid te mogen nemen van haar geliefde.

Het is niet overdreven om deze film “politiek” te noemen

Una Mujer Fantastica is geen pamflet over transfobie, maar de film kraakt wel een paar harde noten over dit onderwerp. We zien een medewerkster van de zedenpolitie beweren dat ze begrip heeft voor Marina, terwijl de afkeer van haar gezicht druipt. De ex-vrouw van Orlando gebruikt met opzet Marina’s deadname en noemt haar een gedrocht. Ze wordt onderworpen aan een vernederend onderzoek door de politie en de dreiging van geweld hangt regelmatig in de lucht. Deze transfobie wordt als iets alledaags in beeld gebracht. Het zijn keurige cis mensen uit de middenklasse die Marina zo behandelen. De camera blijft daarbij steeds dicht bij Marina, zodat ook het cis publiek een indruk krijgt van hoe het moet zijn om in haar schoenen te staan. Het is dan ook niet overdreven om deze film “politiek” te noemen, zoals de regisseur zelf ook deed in het al genoemde interview.

Daniela Vega geeft de ingehouden woede en de hoog opgetrokken verdedigingsmuren van Marina heel goed gestalte. Terwijl de ex-vrouw van Orlando haar vernedert en beledigt, voel je dat ze, ondanks de uiterlijke onbewogenheid, van binnen kookt. Er zijn verschillende mooie shots van Marina die tegen een boksbal aanslaat. Vega weet ook aannemelijk te maken dat deze vrouw inderdaad in zichzelf de veerkracht en de weerbaarheid vindt om ondanks alle tegenstand en haat op de been te blijven en zich niet van het bord te laten spelen. Daarmee heeft ze een personage neergezet dat veel trans vrouwen zal inspireren. En ook dat maakt Una Mujer Fantastica een politieke film.

Natuurlijk is deze film gemaakt voor een cis publiek. Sommige voorbeelden van de onderdrukking die trans mensen ervaren worden breed uitgemeten, zoals de gênante situatie waarin om een identiteitsbewijs wordt gevraagd. Op mij als trans kijker komt dat een beetje pedagogisch over. Dat Marina in de auto keihard Aretha Franklins “(You Make Me Feel Like) A Natural Woman” draait, voelt ook kunstmatig. De toe-eigening van dat (overigens prachtige) nummer door een trans vrouw zou immers juist haar trans zijn als iets negatiefs (“niet natuurlijk”) benadrukken. Als ik het nummer ergens hoor, voel ik me dan ook juist erg opgelaten. Een ander voorbeeld van deze “cis bias” in de film is de titel. Zou iemand snel op het idee komen om een film over een cis vrouw de titel Een fantastische vrouw te geven? Het is sympathiek als een cis man een trans vrouw “een geweldige vrouw” noemt, maar het is nog een hele kunst om het zodanig te zeggen dat het niet paternalistisch overkomt.

Oké, dat was mijn zeuralinea. Ik vind Una Mujer Fantastica een prachtige film. Niet alleen als “politieke” film over transfobie, maar ook als indrukwekkende filmhuisfilm. Qua stijl en soundtrack doet hij denken aan Alfred Hitchcock en er zit dan ook veel suspense in. Daarnaast zijn er een paar prachtige symbolische en magisch-realistische scènes, zoals die waarin Marina op straat tegen de steeds hardere wind in leunt, terwijl je haar Händels aria “Ombra mai fu” hoort zingen (een voortzetting van de zanglesscène die eraan voorafging). Tenslotte is het ook, ondanks het onderwerp, een hoopvolle en optimistische film. En ieder beetje hoop kunnen we in deze interessante tijden goed gebruiken.

Deze tekst verscheen oorspronkelijk op Why So Feminist?